Aeroplany nad Poznaniem - Powstanie Wielkopolskie

„Ławica. Olbrzymie lotnisko, dawne niemieckie, z hangarami. Niedawno Wilhelm okrutny wyprawiał przegląd sił swoich. Olbrzymia przestrzeń sina w dali. Tam majaczą chorągiewki biało-żółte ułanów, ruszają się jakieś ciemne plamy. Porozstawiane straże wojskowe pilnują linii. Tłumy publiczności tworzą półkilometrowy szpaler. W jednym jego boku wgłębienie. Stoi ks. arcybiskup Dalbor z kanonikami, dalej świetna barwami i pysznymi końmi grupa oficerów wyższych rang, wśród nich delegacje zagraniczne i hallerowskie. Na jej czele gen. Dowbór-Muśnicki. […] U wyjścia pola na plant kolejowy stoi szereg rozpostartych aeroplanów – rumaki wyprowadzono na pokaz gościom.” – Tak obchodzono uroczystości 3 maja w wolnej Wielkopolsce w 1919 roku.

26 sierpnia 1913 roku cesarz Wilhelm II dokonał uroczystego otwarcia lotniska, które Niemcy utworzyli na terenie podpoznańskiej wsi Ławica. Zajmowało ono powierzchnię około 300 hektarów, a użytkowane było już przed oficjalnym otwarciem, o czym świadczą notatki o wypadkach lotniczych zawarte w poznańskiej prasie z końca czerwca i lipca. W skład zabudowań Ławicy wchodziły: koszary, warsztaty oraz hangary na około 30 samolotów. W połowie lipca 1913 roku, jak pisano w „Dzienniku Poznańskim”, stacjonowało tu 9 samolotów – jedno- i dwupłatowców.

Kilka dni po wybuchu Powstania Wielkopolskiego, w obawie przed bombardowaniem stolicy Wielkopolski przez samoloty z Ławicy, podjęto dyskusję na temat przejęcia lotniska. Decyzja o ataku zapadła 4 stycznia 1919 roku. Następnego dnia podjęto jeszcze rokowania w celu pokojowego przejęcia Ławicy. Zażądano opuszczenia portu oraz wydania samolotów i broni. Część Niemców wyrażała zgodę na wymarsz z honorami, na co nie było zgody po stronie powstańców. Wobec tego jedynym rozwiązaniem było siłowe zdobycie Ławicy. Niemcy co prawda grozili, że wysadzą lotnisko i Fort VII, w którym zgromadzono bomby lotnicze, jednak  atakujący zajęli go bez walki, a lotnisko przed atakiem pozbawili prądu.

Rankiem 6 stycznia około 400 powstańców, wspieranych karabinami i dwoma działami, było gotowych do szturmu. Raz jeszcze zażądano kapitulacji. Niemcy i tym razem nie wyrazili zgody. Po około półgodzinnej strzelaninie lotnisko zostało zajęte przez Polaków. Zdobyto kilkadziesiąt samolotów, broń, a także samochody, silniki i motocykle. Jak pisał Marian Romeyko, „natychmiast ukazały się nad Poznaniem pierwsze polskie samoloty wojskowe z naprędce przemalowanymi odznakami”.

W odwecie 7 stycznia 1919 roku Niemcy wysłali znad Frankfurtu kilka samolotów Gotha, które zrzuciły bomby na słabo wówczas chronione lotnisko. Następnego dnia bombowce znów zaatakowały, jednak tym razem obrona lotniska zadziałała. Jeden samolot musiał awaryjnie lądować, a jego załogę wzięto do niewoli. Na Ławicy utworzono stację lotniczą, a pilotom powierzano loty rozpoznawcze m.in. w okolicach Leszna i Zbąszynia.

6 stycznia 1919 roku powstańcy dokonali jeszcze jednego ważnego zwycięstwa – zdobycia hali sterowców. Budynek ten znajdował się na poznańskich Winiarach. Na pasie zieleni rozdzielającym jezdnie Alei Solidarności można dostrzec  do dzisiaj betonowe pozostałości fundamentów. Hala została zbudowana w 1913 roku przez firmę Arthur Müller GmbH według projektu Ernsta Meiera. W lipcu 1913 roku w „Dzienniku Poznańskim” tak pisano o jej budowie: „W pobliżu Umultowa za Naramowicami budują obecnie olbrzymią żelazną halę, w której umieszczony będzie wojskowy statek powietrzny, prawdopodobnie systemu Zeppelina. Prace odnośne zostały przyspieszone, aby już w przyszłym miesiącu podczas manewrów cesarskich statek ten mógł oddać usługi”. Obiekt ten był rzeczywiście imponujących wymiarów – liczył 170 metrów długości, 36 szerokości oraz 28 wysokości. Łupem powstańców padło kilkadziesiąt silników lotniczych, uzbrojenie oraz od dwustu do nawet czterystu samolotów – według różnych źródeł; uznawane jest to za największą zdobycz wojsk polskich.

Sprzęt zdobyty przez powstańców na Ławicy i w hali Zeppelinów posłużył częściowo do sformowania pierwszych eskadr lotniczych. 22 stycznia Józef Dowbor Muśnicki przekazał dowództwo nad lotnictwem płk Gustawowi Macewiczowi. Niedługo potem zaczęto też tworzyć struktury lotnicze na Ławicy. Romeyko pisał, że 1. Wielkopolska eskadra polna została sformowana 13 lutego 1919 roku pod dowództwem ppor. pil. Wiktora Pniewskiego. Dysponowała siedmioma samolotami, 3 oficerami, 25 podoficerami i 115 szeregowymi, 4 samochodami, motocyklem oraz końmi. Wkrótce po utworzeniu wzięła ona udział w walkach polsko–ukraińskich.

Z kolei 14 lutego 1919 roku powołano 2. Wielkopolską eskadrę polną. Jej dowódcą został rtm. pil. Tadeusz Grochowalski. Początkowo jej zadaniem było patrolowanie granic zachodnich, wykonywanie lotów rozpoznawczych oraz zrzucanie ulotek propagandowych. Grochowalski 6 marca 1919 roku rozpoczął organizowanie kolejnej eskadry polnej. Po jej utworzeniu komendę objął ppłk. Marek Krzyczkowski. Pilotom tej eskadry również powierzono patrolowanie nieba nad Wielkopolską, ale także zrzucanie ulotek propagandowych na Górnym Śląsku. Ostatnią fazą formowania lotnictwa wielkopolskiego w tym okresie było utworzenie 4. Wielkopolskiej eskadry lotniczej bojowej.

Samoloty wielkopolskie brały udział w wojnie z bolszewikami. W 1920 roku eskadry przemianowano odpowiednio na 12., 13., 14. i 15. eskadrę lotniczą Wojska Polskiego II RP.

6 stycznia 1984 roku, w 65. rocznicę zdobycia przez powstańców lotniska Ławica, przy dzisiejszej ulicy Bukowskiej (ówczesnej Karola Świerczewskiego), odsłonięto pomnik poświęcony zdobywcom lotniska. Od kilku lat obchodom rocznicy Powstania Wielkopolskiego towarzyszy piknik na Ławicy wraz z rekonstrukcją historyczną jego zdobycia.

Michał Dachtera

Bibliografia:

1. red. Sergiusz Abżołtowski, „Księga pamiątkowa 3-go Pułku Lotniczego 1918-1928”, wydawca: 3 Pułk Lotniczy Poznań-Ławica, Poznań 1928.
2. Mariusz Niestrawski, „Lotnisko wojskowe Ławica (1919-1939)”, „Kronika Miasta Poznania”,
   nr 2/2012, Wydawnictwo Miejskie Posnania, Poznań 2012.
3. Wydarzenia w Poznaniu w 1984 roku, „Kronika Miasta Poznania kwartalnik poświęcony problematyce współczesnego Poznania”, 04/06.1985, nr 2.
4. red. Marian Romeyko, „Ku czci poległych lotników: księga pamiątkowa: praca zbiorowa”, Warszawa 1933.
5. „Czas: dziennik poświęcony polityce krajowej i zagranicznej oraz wiadomościom literackim, rolniczym i przemysłowym”, nr 394, 27 sierpnia 1913, wydanie popołudniowe.
6. „Ziemia Lubelska”, nr 199, 6 maja 1919.
7. „Nowa Reforma”, nr 11, 14 stycznia 1919, wydanie popołudniowe.
8. „Dziennik Poznański”, nr 147, 29 czerwca 1913, nr 149, 2 lipca 1913, nr 153, 6 lipca 1913, nr 162, 17 lipca 1913.

Opis zdjęć:

Na pierwszym zdjęciu: Widok z góry na fragment ulicy Mickiewicza z widocznym w głębi cyrkiem Olimpia i halą sterowców na horyzoncie, 1934, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura 3/1/0/9/4955.

Na drugim zdjęciu: Hala sterowców na Winiarach widziana z lotu ptaka, 30.08.1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na trzecim zdjęciu: Wnętrze hali sterowców na Winiarach, około 1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na czwartym zdjęciu: Piloci na lotnisku Ławica w Poznaniu, około 1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na piątym zdjęciu: Poznań, lotnisko Ławica, widok z lotu ptaka, 04.09.1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na szóstym zdjęciu: Zabudowania lotniska Ławica w Poznaniu, około 1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na siódmym zdjęciu: Żołnierze, wśród nich gen. Józef Dowbor Muśnicki na lotnisku Ławica, prawdopodobnie 28 sierpnia 1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na ósmym zdjęciu: Poznań, widok z lecącego samolotu, 14 lipca 1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na dziewiątym zdjęciu: Fragment Poznania uwieczniony z samolotu, 14 lipca 1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na dziesiątym zdjęciu: Dwupłatowiec po wypadku na płycie lotniska, około 1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na jedenastym zdjęciu: Samolot we wnętrzu hangaru na Winiarach, około 1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na dwunastym zdjęciu: Sterowiec, około 1919, Biblioteka Narodowa Polona.

Na trzynastym zdjęciu: Rozbity dwupłatowiec na trawie lotniska, około 1919, Biblioteka Narodowa Polona.