Dom Narodowy. Fenomen Bazaru Poznańskiego - Powstanie Wielkopolskie

„Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy”, jak zwykło się nazywać rywalizację polsko-niemiecką w Poznańskiem w długim XIX wieku, przyniosła wyjątkowo trwałe owoce. Ich miarą był przede wszystkim wielki cywilizacyjny, ekonomiczny i społeczny awans Polaków żyjących pod pruskim zaborem, którzy potrafili oprzeć się niemieckiemu planowi zakładającemu z jednej strony modernizację zajętej siłą prowincji i pełną integrację z monarchią Hohenzollernów, z drugiej zaś germanizację jej polskich poddanych. Skuteczne przeciwstawienie się tak pojętej pruskiej polityce, które należy rozpatrywać w kategoriach historycznego sukcesu, nie byłoby jednak możliwe gdyby nie precyzyjna diagnoza samego zagrożenia, a zwłaszcza obranie konkretnej strategii działania. W drugiej połowie lat 30. XIX wieku wypracowała ją wąska grupa polskich elit: część właścicieli ziemskich oraz nieliczna jeszcze inteligencja, której przedstawiciele skupili się wokół wybitnego lekarza i zdolnego organizatora Karola Marcinkowskiego. Owa strategia przeszła do historii jako program pracy organicznej na rzecz przebudowy struktury społecznej i świadomości narodowej Polaków. Jak pisał profesor Witold Molik: „Liderzy ci uświadamiali sobie coraz bardziej, że podstawowym warunkiem narodowego przetrwania i rozwoju cywilizacyjnego ludności polskiej pod panowaniem pruskim jest wzrost zamożności i poziomu wykształcenia wszystkich jej warstw. Dostrzegali też zależność powodzenia sprawy narodowej od sukcesów materialnych jednostek społeczeństwa polskiego. W ubogiej, rolniczej prowincji, jaką było Poznańskie, droga do tego celu wiodła przez pracę i oświatę”. Osiągniecie tych ambitnych celów było rzecz jasna rozpisane na co najmniej dwa lub nawet trzy pokolenia, ich powodzenie zależało zaś od powstania i rozwoju polskich instytucji. Jedną z nich był Bazar Poznański.

Według tradycji myśl o powołaniu do życia wielofunkcyjnego centrum polskiego życia w zawłaszczanym przez zaborcę mieście powziął Karol Marcinkowski. 24 czerwca 1838 roku w jego poznańskim mieszkaniu zebrało się grono 17 osób, które powołało do życia Spółkę Akcyjną Bazar. Niedługo później rozpoczęto pozyskiwanie kolejnych akcjonariuszy, kupiono grunt przy ul. Nowej (obecnie I.J. Paderewskiego), zamówiono stosowny projekt architektoniczno-budowlany, wreszcie 21 września położono kamień węgielny pod przyszły „Dom Narodowy”. W krótkim czasie powstał tutaj okazały gmach mieszczący pokoje hotelowe, restaurację, sklepy i warsztaty rzemieślnicze, które wydzierżawiano niemal wyłącznie polskim najemcom „dobrej sławy, nieskażonej uczciwości i przykładnych obyczajów”, by wspomnieć tylko otwarty tutaj w 1846 roku sklep z narzędziami rolniczymi Hipolita Cegielskiego. Takie lokale miały wyraźnie akcentować obecność polskiego kupiectwa w sercu miasta, z kolei hotel ogniskować polskie życie polityczne, kulturalne i towarzyskie. Całość otwarto dla publiczności już w grudniu 1841 roku. Dla porządku dodajmy, że według przyjętego 30 czerwca 1843 roku statutu spółki jedna trzecia jej dochodu każdorazowo miała służyć „do wzniesienia przemysłu, rękodzieł, rolnictwa i handlu” wśród Polaków zamieszkujących ziemie zaboru pruskiego. Sam Bazar w latach 1898–1900 doczekał się zaś budowy nowego monumentalnego skrzydła według projektu Rogera Sławskiego, który fasadą wychodził na plac Wilhelmowski (obecnie plac Wolności).

Bazar Poznański słusznie uchodzący za symbol polskości w mieście, któremu zaborca za wszelką cenę starał się nadać niemieckie oblicze, przez kolejne dziesięciolecia był jednym z najważniejszych filarów pracy organicznej. To tutaj, oprócz firm działały polskie stowarzyszenia, związki i instytucje: począwszy od Kasyna Poznańskiego, przez Towarzystwo Naukowej Pomocy i Centralne Towarzystwo Gospodarcze na Towarzystwie Czytelni Ludowych skończywszy. Tutaj organizowano ważne patriotyczne rocznice, jubileusze, koncerty, wykłady i odczyty, by wspomnieć tylko wizyty Henryka Sienkiewicza czytającego w Bazarze swoją nowelę Za chlebem, trzy wieczory autorskie z udziałem legendarnej poetki
i improwizatorki Deotymy (Jadwigi Łuszczewskiej), jedenaście koncertów Henryka Wieniawskiego, obiad na cześć Józefa Ignacego Kraszewskiego, czy też obchody 50. rocznicy powstania listopadowego z udziałem 260 żyjących weteranów owego zrywu. Tutaj wreszcie regularnie odbywały się polskie wiece protestacyjne przeciwko niemieckim regulacjom prawnym przyznającym prymat językowi niemieckiemu w administracji i szkolnictwie. Jedna z takich demonstracji miała miejsce 19 marca 1899 roku i jest o tyle istotna, że pozostaje pierwszym stricte kobiecym protestem w dziejach Poznania. Około 500 Polek, głównie matek, zebrało się wówczas w Bazarze, aby przeciwstawić się działaniom pruskiej policji, która od pewnego czasu w imię walki z polskością zaczęła nakładać kary na prywatne nauczycielki i guwernantki, które w sposób zorganizowany podejmowały się zakazanej praktyki polegającej na bezpłatnym nauczaniu polskich dzieci czytania i pisania w ojczystym języku.

Najważniejsze dni w bogatych dziejach Bazaru wiążą się jednak ściśle z nazwiskiem Ignacego Jana Paderewskiego, który przyjechawszy do stolicy Wielkopolski 26 grudnia 1918 roku bezpośrednio przyczynił się do wybuchu Powstania Wielkopolskiego i widowiskowego zrzucenia pruskiego jarzma. Od pierwszego dnia wielkopolskiej irredenty historyczny gmach znajdował się w absolutnym centrum powstańczych wydarzeń. Jak wspominał po latach jego dyrektor Władysław Kontrowicz: „Bazar zamienił się automatycznie w instytucję głównej kwatery i fortu zaopatrzonego w karabiny maszynowe. […] Raz po raz zajeżdżały przed Bazar wozy ciężarowe z groźnie uzbrojonymi bojowcami. Wyskakiwał z nich ten i ów żołnierz i przywoził wiadomość o zdobyciu jakiegoś ważnego obiektu wojskowego, takich lub innych koszar”. Sam Mistrz Paderewski honorowym gościem Bazaru bywał także w wolnej Polsce, kiedy to hotel cieszył się zasłużoną sławą wynikającą z jednej strony z niezwykle wysokiego poziomu jego usług, z drugiej zaś z historycznej roli jaką odegrał w dobie Powstania Wielkopolskiego.

dr Piotr Grzelczak

Bibliografia:

1. Grzelczak Piotr, Koniec balu, „IKS” 2018, nr 9, s. 32–33.
2. Jakóbczyk Witold, W poznańskim Bazarze 1838–1939, Poznań 1986.
3. „Kronika Miasta Poznania” 2008, nr 2, „Bazar”.
4. Matusik Przemysław, Co się stało 27 grudnia?, „Kronika Miasta Poznania” 2018, nr 3, s. 122–140.
5. Molik Witold, Jak pod pruskim mundurem biło polskie serce. Środkowoeuropejski fenomen Bazaru, „Kronika Miasta Poznania” 2015, nr 4, s. 124–139.
6. Skałkowski Adam, Bazar Poznański. Zarys stuletnich dziejów (1838–1938), Poznań 1938.
7. Szymczak Damian, Najważniejszy gość Bazaru. Paderewski, Bazar i powstanie wielkopolskie, „Kronika Miasta Poznania” 2015, nr 4, s. 140–158.

Spis ilustracji:

Na pierwszym zdjęciu: S. Łukomski, portret Karola Marcinkowskiego (1800–1846), współtwórcy programu pracy organicznej i inicjatora budowy Bazaru Poznańskiego, 1867 r., ze zb. Polona.pl.

Na drugim zdjęciu: Bazar Poznański, lata 20. XX wieku, fot. ze zb. NAC.

Na trzecim zdjęciu: Hall w Hotelu Bazar, 1927 r., fot. ze zb. NAC.

Na czwartym zdjęciu: Nowe, reprezentacyjne skrzydło Bazaru Poznańskiego wybudowane w latach 1898–1900 wg projektu Rogera Sławskiego przy pl. Wilhelmowskim, lata 30. XX wieku, fot. ze zb. NAC.

Na piątym zdjęciu: L. Prauziński, Hołd dzieci polskich, złożony Ignacemu Paderewskiemu w Poznaniu przed Bazarem w piątek 27 grudnia 1918 roku przed południem, Poznań 1931, ze zb. Polona.pl

Na szóstym zdjęciu: L. Wróblewski, Armaty pod Bazarem, 1929 r., fot. ze zb. NAC.

Na siódmym zdjęciu: Ignacy Jan Paderewski przed Bazarem, fotomontaż, lata 20. XX wieku, fot. ze zb. NAC.

Na ósmym miejscu: Statut spółki akcyjnej „Bazar Poznański” w Poznaniu, Poznań 1931, ze zb. Polona.pl

Na dziewiątym zdjęciu: Zaproszenie przesłane Ignacemu J. Paderewskiemu na uroczystość stulecia Bazaru Poznańskiego, 1938 r., ze zb. AAN.

Na dziesiątym zdjęciu: Program obchodów stulecia Bazaru Poznańskiego, 1938 r., ze zb. AAN.

Na jedenastym zdjęciu: Bazar Poznański współcześnie, lipiec 2026 r., fot. P. Grzelczak.

Na dwunastym zdjęciu: Ignacy Jan Paderewski wraz z żoną Heleną, ok. 1918 r., ze zb. Polona.pl.