Gloria victoribus. Pomnik Powstańców Wielkopolskich na Cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu - Powstanie Wielkopolskie

Od kilkudziesięciu lat centralnym miejscem ogniskującym pamięć o Grudniowej Wiktorii pozostaje Pomnik Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu, który 19 września 1965 roku odsłonięto u zbiegu ulic Królowej Jadwigi i Wierzbięcice. To tutaj odbywają się centralne obchody rocznic powstania, to u jego stóp żołnierze Wojska Polskiego zaciągają wartę honorową, tutaj odczytywany jest Apel Pamięci, tutaj Wielkopolanie i wszyscy, którzy pragną utrwalać pamięć o Wielkopolskiej Insurekcji składają wiązanki i kwiaty. Przywołanie współczesnych uroczystości rocznicowych pozwala lepiej zrozumieć fenomen przedwojennych obchodów i innego, nieistniejącego już dziś monumentu – Pomnika Powstańców Wielkopolskich na Cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu, który w dobie II Rzeczpospolitej spełniał bliźniaczą rolę jak ten wzniesiony w stolicy Wielkopolski w latach sześćdziesiątych XX wieku.

Jego skomplikowana i dziś chyba nieco zapomniana historia rozpoczyna się 1 stycznia 1919 roku, gdy na Górczyńskim Cmentarzu, zarządzanym przez łazarską parafię Matki Boskiej Bolesnej, pochowano z honorami pierwszych powstańców poległych 27 grudnia 1918 roku na poznańskich ulicach: Antoniego Andrzejewskiego (1900–1918) ze Straży Ludowej oraz Franciszka Ratajczaka (1887–1918) z poznańskiej kompanii Służby Straży i Bezpieczeństwa. Żałobny kondukt, który uformował się w ciągu ul. Głogowskiej liczył tego dnia „nieprzeliczone tłumy publiczności”. Do tysięcy mieszkańców wolnego Poznania, którzy przyszli oddać hołd swoim bohaterom przemówił wówczas jeden z komisarzy Naczelnej Rady Ludowej Wojciech Korfanty. Sławił on „śmierć poległych, śmierć najpiękniejszą, bo świadectwo poświęcenia, ofiary dla życia Ojczyzny. Wskazując na tysięczną rzeszę uczestników pogrzebu jako na dowód, że naród czci i kocha tych, co krwią własną stwierdzili swą służbę Ojczyźnie, wzywa, aby tenże naród w chwili, gdy świat cały na nas patrzy, dał obraz zgody, zwartości i ładu. Pocieszając pozostałych, żegnał poległych, zapewniając, że pamięć o ich czynie pozostanie w drogiej pamięci długich pokoleń”.

Czas pokazał, że zapowiedziom Korfantego rychło stało się zadość. Na górczyńską nekropolię w każdą kolejną rocznicę powstania ciągnęły bowiem tłumy Wielkopolan, co z kolei przyczyniło się do wcielenia w życie pomysłu, który zrodził się w środowisku powstańczych weteranów. Na ich wyraźny wniosek na cmentarzu postanowiono wznieść okazały pomnik, który w swym założeniu miał pełnić dwie podstawowe funkcje: mauzoleum oraz miejsca pamięci. Poświęcenie kamienia węgielnego pod przyszły monument odbyło się 1 stycznia 1923 roku, zaś prace projektowo – budowlane ukończono półtora roku później. Autorstwo imponującego założenia pomnikowego przypisuje się najczęściej Stanisławowi Jagminowi, choć wiele wskazuje na to, że w pracach projektowych uczestniczył także Marcin Rożek. Na szczycie górczyńskiego pomnika umieszczono dwie skrzyżowane armatnie lufy, których strzegł biały orzeł, natomiast w jego centralnej części znalazła się czytelna inskrypcja: „Cieniom Poległych Bohaterów / w Wlkp. Powstaniu Grudniowem R. 1918/19 / Pozostali Towarzysze Broni i Rodacy”. Najbardziej poruszającym elementem pomnika była jednak rzeźba Matki Boskiej Bolesnej, która pochylała się nad ciałem swojego Syna. Łatwo się domyśleć, że górczyńska Pieta miała wymiar nie tylko religijny, ale również jak najbardziej doczesny. Autorzy pomnika oddawali za jego sprawą hołd poległym, a także wielkopolskim Matkom, które straciły swoich synów na powstańczym froncie. O wyjątkowości założenia świadczył jednak jeszcze jeden, kluczowy fakt. U jego podnóża spoczęły bowiem szczątki sześciu powstańców i żołnierzy. Do Antoniego Andrzejewskiego i Franciszka Ratajczaka dołączyli: zmarły z ran w Szubinie Jan Dembiński, raniony w czasie walk pod Żninem Stefan Grabski, żandarm zmarły w Czarnkowie Maksymilian Nickiel oraz poległy pod Kowlem Stanisław Śniegocki. Dodajmy, że ten ostatni był ofiarą wojny polsko-bolszewickiej, co z kolei miało wskazywać na ciągłość walki tych, którzy poszli do powstania i tych spośród nich, którzy wraz z Armią Wielkopolską poszli bronić granic Rzeczpospolitej na wschodzie.

Uroczyste odsłonięcie Pomnika Powstańców Wielkopolskich na poznańskim Górczynie odbyło się 13 lipca 1924 roku w obecności m.in. wojewody poznańskiego Adolfa Bnińskiego, prezydenta Poznania Cyryla Ratajskiego, dowódcy Okręgu Korpusu nr VII gen. Kazimierza Raszewskiego oraz tysięcy gości z całej Wielkopolski. Od tej pory, aż do 1939 roku Cmentarz Górczyński oraz zlokalizowany na nim jedyny Pomnik Powstania Wielkopolskiego w Poznaniu stały się obowiązkowym miejscem obchodów kolejnych powstańczych rocznic. II wojna światowa położyła niestety owej tradycji kres, zaś sam monument w 1940 roku został zniszczony przez niemieckich okupantów. W 1968 roku w jego miejscu stanął znacznie uboższy, modernistyczny pomnik nagrobny wg projektu Ryszarda Skupina.

dr Piotr Grzelczak

Bibliografia:

1. Barełkowski I., Karwat J., Górczyńska nekropolia, „Kronika Miasta Poznania” 2002, nr 1, s. 202–225.
2. Cieliczko P., Pomnik powstańców wielkopolskich na cmentarzu górczyńskim. Restytucja, Poznań 2021.
3. Grzelczak P., „Dzielni Poznańczanie”. Pamięć powstania wielkopolskiego [w:] Powstanie wielkopolskie 1918–1919, red. O. Bergmann, Poznań–Warszawa 2022, s. 290–311.
4. Kucharska A., Ulica Głogowska. Żałobny trakt powstańczy, „Kronika Miasta Poznania” 2019, nr 4, s. 11–22.
5. Szymajda G., „Rocznicę te obchodzić będziemy po wsze wieki uroczyście”. Obchody rocznicy powstania wielkopolskiego w Poznaniu 1919–1938, „Kronika Miasta Poznania” 2018, nr 3, s. 239-252
6. Tobie, Polsko, na śmierć i na życie! Mogiły powstańców wielkopolskich poległych i zmarłych w latach 1918-1920, red. A. Pleskaczyński, Poznań – Warszawa 2018.

Spis ilustracji:

Na pierwszym zdjęciu: Pomnik Powstańców Wielkopolskich według projektu Stanisława Jagmina odsłonięty w 1924 roku na Cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu, 1926, fot. ze zb. NAC.

Na drugim zdjęciu: Antoni Andrzejewski (1900–1918), fotografia portretowa, fot. ze zb. NAC.

Na trzecim zdjęciu: Franciszek Ratajczak (1887–1918), fotografia portretowa, fot. ze zb. NAC.

Na czwartym zdjęciu: L. Prauziński, Szturm i zdobycie Prezydium Policji – śmierć bohaterska Franciszka Ratajczaka w piątek 27 grudnia 1918 roku, ze zb. Biblioteki Narodowej.

Na piątym zdjęciu: Obchody rocznicy Powstania Wielkopolskiego na Cmentarzu Górczyńskim, dwudziestolecie międzywojenne, fot. ze zb. NAC.

Na szóstym zdjęciu: Afisz zapowiadający poznańskie obchody dziewiątej rocznicy Powstania Wielkopolskiego, w programie m.in. „wyjazd delegacyj z wieńcem na groby pierwszych poległych na cmentarz Górczyński”, 1927, ze zb. Archiwum Państwowego w Poznaniu.

Na siódmym zdjęciu: Obchody dziesiątej rocznicy Powstania Wielkopolskiego, 1928, fot. ze zb. NAC.

Na ósmym zdjęciu: Ks. Józef Gorgolewski przemawia na Cmentarzu Górczyńskim w czasie obchodów jedenastej rocznicy Powstania Wielkopolskiego, 1929, fot. ze zb. NAC.

Na dziewiątym zdjęciu: Składanie kwiatów pod górczyńskim pomnikiem w czasie obchodów czternastej rocznicy Powstania Wielkopolskiego, 1932, fot. ze zb. NAC.

Na dziesiątym zdjęciu: Weterani Powstania Wielkopolskiego na Cmentarzu Górczyńskim, fot. ze zb. NAC.

Na jedenastym zdjęciu: Górale i góralki z zakopiańskiego oddziału Związku Strzeleckiego składają wieniec pod pomnikiem Powstańców Wielkopolskich na Górczynie, 1933, fot. ze zb. NAC.

Na dwunastym zdjęciu: Pomnik Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu, 1965, fot. ze zb. PAU.