Na Inowrocław marsz! - Powstanie Wielkopolskie

„Dziesięć lat minęło od chwili, gdy synowie tej prastarej ziemi kujawskiej chwycili za broń, aby wyzwolić się z pęt niewoli, aby swym bohaterstwem i daniną z życia, krwi i mienia, udowodnić, że ziemia ta była i musi być Polską i wolną” – pisał w 1929 roku pułkownik Romuald Wolikowski.

Powstanie grudniowe, choć w nazwie wielkopolskie, „rozlało się” również na sąsiednie obszary, m.in. na wspomniane Kujawy. Po oswobodzeniu Gniezna 1 stycznia 1919 roku oddziały powstańcze z Gniezna i Wrześni pod komendą Pawła Cymsa wyruszyły w kierunku Inowrocławia. Za autora planu rozszerzenia powstania w tym kierunku uważa się Wojciecha Jedlinę-Jacobsona.

W tym samym dniu około południa powstańcy dotarli do Trzemeszna, które już wcześniej zostało opanowane. Tu do oddziału dołączyło około pięćdziesięciu ochotników z grupy Władysława Wleklińskiego. Kolejnym miastem w drodze na Inowrocław było Mogilno. Na wieść o zbliżających się powstańcach miejscowa ludność wyzwoliła miasto jeszcze przed ich przybyciem. W Mogilnie do oddziałów dołączyli ochotnicy z okolicy i przybyłe posiłki z Gniezna.

Następnego dnia część powstańców wysłano w kierunku Strzelna, po pewnym czasie ruszyły za nimi główne siły. Pierwsza grupa wraz z miejscową ludnością i posiłkami z Młynów wdała się w Strzelnie w potyczkę z Niemcami i wyzwoliła miasto. Do powstańców dołączył również oddział Stanisława Roloffa z Mogilna. W nocy z 2 na 3 stycznia mieszkańcy Kruszwicy, podobnie jak w Mogilnie, opanowali miasto jeszcze przed przybyciem oddziałów Cymsa.

„Za maszerującymi powstańcami jechali emisariusze NRL (Naczelnej Rady Ludowej) i RRŻ (Rady Robotniczo-Żołnierskiej) z Poznania, Koszucki, Piotrowski i Klupsch celem wstrzymania akcji powstańczej” – pisał porucznik rezerwy F. Zieliński w „Dzienniku Poznańskim”. Rozkaz dotarł do Cymsa jeszcze w Strzelnie. NRL zamierzała wstrzymać atak na Inowrocław z uwagi na prowadzone rokowania z Niemcami.

Tymczasem w Kruszwicy gromadziły się coraz większe siły, dotarł tu oddział Stanisława Plucińskiego z Miłosławia, a także, co niezwykłe, żołnierze z 31. Pułku Piechoty pod komendą kapitana Michała Zabdyra. Dowódca ten, choć zapewne działał z pobudek patriotycznych, to jednak na własną rękę, co było przejawem niesubordynacji wobec dowództwa. Samowolne przekroczenie granicy i zaangażowanie żołnierzy mogło mieć negatywne konsekwencje dla wielkopolskiej sprawy. Ostatecznie 5 stycznia z Kruszwicy na Inowrocław wyruszyło około 900 wojaków. Po drodze ponownie próbowano zatrzymać marsz. Doszło nawet do spotkania przedstawiciela NRL – Koszuckiego z Cymsem, jednak na wieść o represjach wobec Polaków w Inowrocławiu, po nieudanej próbie zajęcia miasta przez miejscową ludność dzień wcześniej, powstańcy ruszyli dalej.

Inowrocław był ważnym miastem przemysłowym, a także dużym węzłem kolejowym. W koszarach stacjonował 140. pułk piechoty, o nieznanej powstańcom liczebności. Atak planowano przeprowadzić z Mątew nad ranem 5 stycznia. Wojaków podzielono na dwie grupy. Pierwsza z nich pod dowództwem Michała Zabdyra miała za zadanie wejść do miasta, przejąć centrum i ruszyć na koszary, druga, Pawła Cymsa – zdobyć dworzec kolejowy i uderzyć na koszary.

Oddziały Zabdyra zdobyły centrum, w tym pocztę i kilka innych budynków, jednak ich atak na koszary został odparty. Grupa Cymsa, co prawda zdobyła dworzec kolejowy, jednak na skutek kontrataku Niemcy go odbili. Na domiar złego, ze zmęczenia zasłabł Cyms. Chociaż Zabdyr przejął dowództwo nad całością oddziałów, to jednak nie wszyscy uznawali jego zwierzchnictwo i działali na własną rękę. W tych realiach postanowiono zawrzeć porozumienie o podziale miasta na dwie części, które jednak zostało anulowane, gdy Cyms odzyskał siły.

W międzyczasie do miasta przybyły posiłki, rozpoczęto obleganie dworca i koszar. Ostatecznie w wyniku rozejmu Niemcy opuścili miasto z bronią w rękach. „W myśl umowy z dnia 6 stycznia 1919 roku wojska powstańcze wkraczały do udekorowanego Inowrocławia […], stając jako zwycięzcy na Rynku miejskim, gdzie pomnik Germanii leżał już w gruzach. Ludność miejscowa witała nas serdecznie, sypiąc kwiaty na bohaterów. Na rynku polskie wojsko zostało oficjalnie powitane przez prezesa P. R. L. (Powiatowej Rady Ludowej) dr. Krzymińskiego. Nocą Niemcy odmaszerowali do Bydgoszczy; wolny Inowrocław odetchnął” – pisał F. Zieliński.

Niestety, w wyniku zaciętych walk o Inowrocław, jak podaje dr Marek Rezler, śmierć poniosło 47 powstańców i 6 cywilów, a 120 osób zostało rannych. Straty po stronie niemieckiej wyniosły 14 poległych. Zdaniem historyka, tak duży rozlew krwi po stronie polskiej wynikał z braku doświadczenia Pawła Cymsa w walkach ulicznych, jego błędów w dowodzeniu oraz niewłaściwego wykorzystania zasobów 31. Pułku Piechoty.

Pamięć o powstańcach w Inowrocławiu wciąż pozostaje żywa, a w wielu częściach miasta można dostrzec jej materialne świadectwa. Już w 1920 roku na ścianie kamienicy przy ulicy Dworcowej 41 umieszczono tablicę z napisem: „Większa miłość Boga, niźli przemoc wroga”. Upamiętniała uderzenie pocisku moździerzowego, który trafił w budynek, lecz nie wybuchł. Tablica została zdjęta po napaści Niemiec na Polskę w 1939 roku, a ponownie zawieszona w rocznicę wyzwolenia Inowrocławia — 6 stycznia 2000 roku. Wówczas pod nią umieszczono także drugą tablicę, opisującą historię pierwszej.

Kilka lat później, 13 maja 1924 roku, w kościele farnym pw. św. Mikołaja, odsłonięto witraż autorstwa Henryka Nostitz-Jackowskiego (firma Polichromia) z napisem „Pamięci oswobodzicieli Inowrocławia w 1919” oraz wizerunkiem trzech dowódców powstania.

W czterdziestą rocznicę walk o Inowrocław na budynku poczty umieszczono tablicę z napisem: „Cześć pamięci powstańców wielkopolskich poległych w styczniu 1919 r. w walkach o oswobodzenie Inowrocławia. Społeczeństwo miasta i powiatu inowrocławskiego 6 I 1959”.

Dziesięć lat później, 11 stycznia 1969 roku, na terenie parku — w miejscu dawnego cmentarza przy romańskim kościele pw. Imienia Najświętszej Maryi Panny — odsłonięto pomnik ku czci powstańców. W górnej części obelisku umieszczono płaskorzeźbę z wizerunkiem orła oraz napis 1918–1919, poniżej płaskorzeźby powstańców, a u podstawy napis: „Czyn i krew ludu zrodziły wolność ziemi kujawskiej”. Na pomniku umieszczono także nazwiska 44 poległych powstańców, którzy spoczywali niegdyś na tym cmentarzu. Warto wspomnieć, że do 1939 roku w tym miejscu, oprócz grobów powstańców, znajdował się również obelisk, zniszczony przez Niemców.

Na ścianie dworca kolejowego w 1981 roku z inicjatywy NSZZ „Solidarność” umieszczono tablicę z wizerunkiem Leona Czarlińskiego – komendanta obrony stacji. Kilkadziesiąt lat później, z okazji setnej rocznicy wyzwolenia Inowrocławia, 4 stycznia 2019 roku, na gmachu umieszczono jeszcze jedną tablicę, poświęconą Kompanii Witkowskiej oraz powstańcom gnieźnieńskim biorącym udział w walkach o miasto. Przy ulicy Dworcowej znajduje się jeszcze jedna tablica, którą w 2009 roku odsłonięto na budynku dawnych koszar na cześć powstańca rozstrzelanego przez Niemców. Pamięć o powstańcach przejawia się również we współczesnej edukacji, bowiem jedna ze szkół podstawowych w Inowrocławiu nosi imię Powstańców Wielkopolskich.

Michał Dachtera

Bibliografia:

1. Tadeusz Fenrych „Powstanie Wielkopolskie. Front północny”, Wydawnictwo Uniwersytetu Żołnierskiego D.O. Gen. Poznań, Poznań 1920.
2. Franciszek Nowicki, „Zarys historii wojennej 59-go Pułku Piechoty Wielkopolskiej”, Warszawa 1929.
3. Maciej Wieliczko, „Polska w pierścieniu prób i ognia: rok 1918-1926: pamiątkowy zbiór fotografii
   i dokumentów zebrał i ułożył M. Wieliczko”, drukarnia i introligatornia „Twór”, Warszawa 1933.
4. F. Zieliński, „Z historii walk o oswobodzenie Wielkopolski”, „Dziennik Poznański”, nr 28, 04.02.1933; nr 29, 05.02.1933; nr 31, 08.02.1933.
5. Marek Rezler, „Rajd Wyzwoleńczy PAWŁA CYMSA 1–6 stycznia 1919 r.”, Powstanie Wielkopolskie, Instytut Pamięci Narodowej, https://pw.ipn.gov.pl/pwi/historia/przebieg-walk-powstancz/walki-na-frontach-powst/8647,Rajd-Wyzwolenczy-PAWLA-CYMSA-16-stycznia-1919-r.html
6. „Marsz na Kujawy”, Powstanie Wielkopolskie, Instytut Pamięci Narodowej, https://pw.ipn.gov.pl/pwi/historia/przebieg-walk-powstancz/sladami-powstania-wielk/8431,MARSZ-NA-KUJAWY.html
7. Instytut Pamięci Narodowej, Miejsca pamięci, Inowrocław, https://pw.ipn.gov.pl/pwi/pamiec/miejsca-pamieci/8842,INOWROCLAW-miasto-powiatowe-w-wojewodztwie-kujawsko-pomorskim.html

Spis fotografii:

Na pierwszym zdjęciu: Msza św. sprawowana przez ks. Antoniego Laubitza na Rynku w Inowrocławiu, początek stycznia 1919 roku, Maciej Wieliczko, „Polska w pierścieniu prób i ognia: rok 1918-1926: pamiątkowy zbiór fotografii i dokumentów zebrał i ułożył M. Wieliczko”, drukarnia i introligatornia „Twór”, Warszawa 1933.

Na drugim zdjęciu: Grupa Czerwonego Krzyża w Inowrocławiu, styczeń 1919 roku, Maciej Wieliczko, „Polska w pierścieniu prób i ognia: rok 1918-1926: pamiątkowy zbiór fotografii i dokumentów zebrał
i ułożył M. Wieliczko”, drukarnia i introligatornia „Twór”, Warszawa 1933.

Na trzecim zdjęciu: Przysięga powstańców na Rynku w Kruszwicy, 24 stycznia 1919 roku, Maciej Wieliczko, „Polska w pierścieniu prób i ognia: rok 1918-1926: pamiątkowy zbiór fotografii i dokumentów zebrał i ułożył M. Wieliczko”, drukarnia i introligatornia „Twór”, Warszawa 1933.

Na czwartym zdjęciu: Kompania Włocławska w Inowrocławiu, styczeń 1919 roku, Maciej Wieliczko, „Polska w pierścieniu prób i ognia: rok 1918-1926: pamiątkowy zbiór fotografii i dokumentów zebrał
i ułożył M. Wieliczko”, drukarnia i introligatornia „Twór”, Warszawa 1933.

Na piątym zdjęciu: Powstańcy walczący w Inowrocławiu, styczeń 1919 roku, Maciej Wieliczko, „Polska w pierścieniu prób i ognia: rok 1918-1926: pamiątkowy zbiór fotografii i dokumentów zebrał i ułożył M. Wieliczko”, drukarnia i introligatornia „Twór”, Warszawa 1933.

Na szóstym zdjęciu: Oddział gnieźnieńsko-witkowski pod dowództwem Jezierskiego i Połczyńskiego Stanisława rozlokowany po zdobyciu Inowrocławia w Parku Miejskim (obok teatru) pod opieką oddziału PCK z Inowrocławia, 6 stycznia 1919, Zespół Związek Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu, Sygnatura 53/884/0/8/524.

Na siódmym zdjęciu: Portret Pawła Cymsa, Karol Kopeć, „Ilustrowany przewodnik po Inowrocławiu
i Kujawach: (Kruszwica-Strzelno-Trzemeszno-Mogilno-Pakość)”, Inowrocław 1933.

Na ósmym zdjęciu: Urząd pocztowy w Inowrocławiu, międzywojnie, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, Sygnatura: 3/1/0/8/5314.

Na dziewiątym zdjęciu: Dworzec kolejowy w Inowrocławiu, 1933, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, Sygnatura: 3/1/0/8/3634.