Rzeźbiarz w służbie pamięci - Powstanie Wielkopolskie

„W dniu dzisiejszym (30 maja 1929 roku) odbędzie się uroczystość odsłonięcia pomnika Bolesława Chrobrego w prastarym Gnieźnie, a raczej Gnieździe, skąd wedle legendy wyleciał Orzeł Biały, znak polskiej państwowości, nie przemijający symbol siły twórczej i obronnej, sprzęgający lotem krainy we władaniu od morza do morza. Pomnik wyszedł spod dłuta poznańskiego rzeźbiarza p. Marcina Rożka. Odlew brązowy wykonany został w jednej z warszawskich odlewni, po czym przed paru dniami przewieziono go do Gniezna i ustawiono na cokole” – relacjonowano w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym”.

Posąg Chrobrego w Gnieźnie bez wątpienia należy do najważniejszych i najbardziej monumentalnych dzieł Marcina Rożka. Został zniszczony przez Niemców podczas II wojny światowej (obecny, autorstwa Jerzego Sobocińskiego pochodzi z 1985 roku).

Artysta przyszedł na świat 8 listopada 1885 roku w Kosieczynie (gmina Zbąszynek) jako pierworodny syn Andrzeja Rożka i Katarzyny z d. Anders. Kilka lat później Rożkowie przenieśli się do Zbąszynia, a w 1893 roku zamieszkali w Wolsztynie. Tam Marcin w 1900 roku ukończył szkołę powszechną. Już wtedy nauczyciele dostrzegli jego wielki talent plastyczny i przekonali rodziców, aby oddali go na naukę do warsztatu kamieniarskiego Piotra Gimzickiego w Poznaniu.

Cztery lata później młody artysta uzyskał stypendium Towarzystwa Naukowej Pomocy, które pozwoliło mu wyjechać na dalszą naukę do Berlina. Najpierw przez rok uczęszczał do Kunstgewerbeschule, przygotowując się do rozpoczęcia studiów, które następnie podjął na Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Uczelnię ukończył w 1909 roku, wrócił wówczas na krótko do stolicy Wielkopolski. Z tego okresu pochodzi m.in. tablica pamiątkowa biskupa Floriana Stablewskiego, zrealizowana na zlecenie Koła Katolickich Stowarzyszeń Robotniczych.

Dochody za wykonane prace pozwoliły mu udać się na roczny staż do Paryża. Do ojczyzny wrócił w 1912 roku, a w 1913 roku osiadł w Poznaniu. Plany młodego artysty zrewidował wybuch I wojny światowej. Symulując chorobę, uniknął powołania do wojska i na jakiś czas wyjechał z miasta. Mieszkając u Stanisława Hertlé w Gryżynie, nie posiadał tu co prawda własnej pracowni rzeźbiarskiej, ale malował obrazy.

W 1916 roku wrócił do stolicy Wielkopolski i wreszcie otworzył własną wymarzoną pracownię przy ulicy Kochanowskiego – tu malował i rzeźbił. Po wybuchu powstania wielkopolskiego zgłosił się pod komendę Ignacego Mielżyńskiego i walczył w oddziałach łabiszyńskich. Po jego zakończeniu był zaangażowany w powstanie Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych, w której został kierownikiem Wydziału Rzeźby, jednak tylko przez rok.

Międzywojnie to bardzo twórczy czas jego działalności. Wówczas powstał m.in. pomnik Siewcy na zamówienie Fabryki Chemicznej dr. Romana Maya w Luboniu. Dzieło to jeszcze jako gipsowe można było podziwiać podczas Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu w 1929 roku, po czym odlano je z brązu. Dla miasta Poznania wykonał dwa popiersia Chopina i Moniuszki, a w 1929 roku pomnik powstańca dla Szamotuł.

W 1932 roku wykonał jedno z najbardziej znanych swoich dzieł – figurę Chrystusa będącą główną częścią Pomnika Wdzięczności, który był wotum za odzyskanie niepodległości. „Tłum zalegał plac między Zamkiem a Uniwersytetem, wysuwał się ku Kaponierze i na Wały Zygmunta Starego, daleko poza gmach Ziemstwa Kredytowego; na ul. św. Marcina rzesze uczestników wielkiej uroczystości dochodziły do ul. Kantaka” – pisano w „Kurierze Poznańskim” o uroczystości poświęcenia pomnika.

Wkrótce po tym Rożek osiadł na stałe w Wolsztynie, w pięknie położonej willi nad jeziorem, wzniesionej według własnego pomysłu. Dom ozdobił rzeźbami, które można było również podziwiać. Niestety artystyczną sielankę przerwał wybuch II wojny światowej. Patriota, powstaniec wielkopolski, autor Pomnika Wdzięczności czy wreszcie współtowarzysz podróży Józefa Kisielewskiego po Niemczech, po której ukazała się książka „Ziemia gromadzi prochy”, był na liście poszukiwanych przez okupanta, a monumenty jego autorstwa m.in. w Gnieźnie, Szamotułach i Poznaniu, zniszczono.

Rożek ukrywał się przed agresorem w Tarnowie Podgórnym. W 1941 roku został aresztowany i osadzony w Forcie VII. Mimo trudnych warunków pocieszał innych współwięźniów. Przedostawał się do celi śmierci i towarzyszył im. Latem 1943 roku został przewieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz za odmowę wykonania podobizny Hitlera, gdzie zmarł 19 maja 1944 roku.

O wielkim artyście i patriocie przypominają wykonane przez niego rzeźby. Patronuje ulicom w Poznaniu, Wolsztynie, Rakoniewicach, Lusowie i rodzinnym Kosieczynie, a także kilku szkołom. W Wolsztynie w willi, w której mieszkał w 1968 roku, otwarto muzeum poświęcone artyście.

Michał Dachtera

Bibliografia:

1. „Dziennik poznański”, nr 209, 11.09.1929.
2. „Ilustrowany Kurier Codzienny”, nr 146, 31 maja 1929.
3. „Kurier Poznański”, nr 499, 31.10.1932.
4. „Polonia”, nr 5282, 2.07.1939.
5. „Człowiek z kamienia”, Piotr Grzelczak.
6. „23 Sierpnia Europejski Dzień Pamięci Ofiar Reżimów Totalitarnych”, „Głos Wielkopolski”, dodatek specjalny przygotowany przez Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Poznaniu.

Spis ilustracji:

Na pierwszym zdjęciu: Artysta rzeźbiarz Marcin Rożek w swojej willi w Wolsztynie. Widoczne rzeźby przez niego wykonane, 1937 rok, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura 3/1/0/11/4956/1.

Na drugim zdjęciu: Fasada willi artysty rzeźbiarza Marcina Rożka w Wolsztynie, 1937 rok, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura 3/1/0/11/4956/2.

Na trzecim zdjęciu: Rzeźba dłuta artysty rzeźbiarza Marcina Rożka przedstawiająca popiersie księdza Londzina, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura 3/1/0/11/4958/1.

Na czwartym zdjęciu: Pomnik Bolesława Chrobrego autorstwa artysty rzeźbiarza Marcina Rożka, 1929, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura 3/1/0/11/4957.

Na piątym zdjęciu: Rzeźba dłuta artysty rzeźbiarza Marcina Rożka przedstawiająca popiersie
p.P., Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura 3/1/0/11/4959.

Na szóstym zdjęciu: Uroczystość odsłonięcia pomnika Wdzięczności (ku czci serca Jezusowego)
w Poznaniu, 30 października 1932 r., Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura 3/1/0/11/4959.

Na siódmym zdjęciu: Pomnik Wdzięczności w Poznaniu, pocztówka wyd. S. M. P. Kr., Kraków 1937, Biblioteka Narodowa Polona.

Na ósmym zdjęciu: Projekt konkursowy autorstwa artysty rzeźbiarza Marcina Rożka, który zdobył
III nagrodę̨ w konkursie na projekt pomnika na Placu Wolności w Poznaniu, 1927, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura 3/1/0/11/6338.

Na dziewiątym zdjęciu: Pomnik Bolesława Chrobrego w Gnieźnie, pocztówka, nakł. W. Graczyk, Gniezno 1929, Biblioteka Narodowa Polona.

Na dziesiątym zdjęciu: Pomnik Siewcy na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, pocztówka, Polskie Towarzystwo Księgarni Kolejowych „Ruch”, Rotograwura Sp. Akc. Drukarnia Polska, Poznań 1929.