Stanisław Taczak (1874–1960) – Naczelny Wódz Powstania Wielkopolskiego - Powstanie Wielkopolskie

W Panteonie bohaterów Powstania Wielkopolskiego błyszczy wiele nazwisk. Trudno się temu dziwić skoro zwycięska irredenta roku 1918 była wydarzeniem masowym obejmującym swym zasięgiem znaczny obszar zachodniej Polski. W długim szeregu powstańczych nazwisk są jednak takie, które z wielu względów zasługują na specjalne miejsce i wyróżnienie. Jednym z nich jest z całą pewnością pierwszy głównodowodzący Powstania Wielkopolskiego Stanisław Taczak, który znalazłszy się w grudniu 1918 roku w samym centrum wielkiej historii, nie ugiął się pod ciężarem wielkiej odpowiedzialności, którą złożono na jego kapitańskich barkach. Trzeba zarazem uczciwie przyznać, że droga która doprowadziła go do tak eksponowanego miejsca była dość skomplikowana i nieoczywista.

Stanisław Taczak przyszedł na świat 8 kwietnia 1874 roku w niewielkim Mieszkowie nieopodal Jarocina w rodzinie Andrzeja i Balbiny z Warasieckich. Syn właściciela Mieszkowskiego zajazdu z całą pewnością musiał się wyróżniać wśród swoich rówieśników ze Szkoły Ludowej religijnością, gdyż jak dowodzą jego biografowie, bardzo poważnie myślał o… kapłaństwie. Tak też należy chyba rozumieć jego akces do Seminarium Duchownego w Poznaniu. Ostatecznie, po rozmowie z ojcem przełożonym – zrezygnował. W zamian wybrał gimnazjum w Ostrowie Wielkopolskim, w murach którego angażował się w konspiracyjną aktywność miejscowego koła Towarzystwa Tomasza Zana. W 1893 roku, ukończywszy ostrowską uczelnię, młody Taczak postawił na karierę akademicką, którą rozpoczął od studiów politechnicznych na Akademii Górniczej w saksońskim Freibergu, gdzie cztery lata później uzyskał dyplom inżyniera hutnika. Pomijając obowiązkową służbę wojskową (1898–1899), przez kolejnych kilkanaście lat oddawał się nauce. Po praktykach zawodowych w Westfalii, osiadł w Berlinie, gdzie otrzymał etat asystenta w Instytucie Doświadczalnym Königliche Technische Hochschule. Pracował tam pod opieką prof. Friedricha W. Hinrichsena, wraz z którym m.in. opublikował cytowaną do dziś pracę „Die Chemie der Kohle”(Leipzig 1916).

Doskonale zapowiadającą się karierę naukową oraz spokojne życie rodzinne brutalnie przerwał wybuch I wojny światowej. Zmobilizowany do niemieckiej armii w stopniu porucznika, prędko awansował na kapitana i dał się poznać jako błyskotliwy oficer. W grudniu 1916 roku na własną prośbę został przydzielony jako główny instruktor do 6. Pułku III Brygady Legionów Polskich stacjonującego w Nałęczowie. Z kolei dwa lata później aktywnie włączył się w organizowanie Wojska Polskiego, by już 15 listopada 1918 roku otrzymać przydział do Oddziału VII (naukowego) Sztabu Generalnego. Miesiąc później w obawie o los rodziny pozostawionej w Berlinie, wziął urlop i w cywilnym ubraniu wyjechał do stolicy Niemiec, co na zawsze miało zmienić jego życie. Wracając Z Berlina do Warszawy, 28 grudnia 1918 roku postanowił bowiem zatrzymać się na krótko w Poznaniu, gdzie zamierzał odwiedzić dawno niewidzianego brata – ks. Teodora Taczaka. I to właśnie brat, posiadający doskonałe rozeznanie wśród poznańskich elit społeczno-politycznych, umożliwił mu kontakt z Komisariatem Naczelnej Rady Ludowej, skąd nadeszła nieoczekiwana propozycja objęcia stanowiska tymczasowego głównodowodzącego Powstania Wielkopolskiego.

Po uzyskaniu aprobaty Sztabu Generalnego i Józefa Piłsudskiego oraz awansowaniu na majora, kierował niepodległościowym zrywem Wielkopolan kładąc wielkie zasługi w zakresie organizacji Dowództwa Głównego, a także na polu zintegrowania powstańczych oddziałów w jednolitą armię. Jak pisał prof. Bogusław Polak: „5 stycznia 1919 roku podporządkowano mu wszystkie formacje polskie w zaborze pruskim: Straż Ludową oraz Służbę Straży i Bezpieczeństwa, a polsko-niemiecką komendę [miasta] Poznania rozwiązano. Z kpt. Stanisławem Łapińskim, rtm. Bronisławem Wzacnym i ppłk. Julianem Stachiewiczem zorganizował wydziały Dowództwa Głównego, którym podporządkował komendy powiatowe oraz sformował dowództwa frontowe jako ruchome dowództwa operacyjne. Tworząc podwaliny organizacyjne regularnego Wojska Wielkopolskiego podzielił w dniach 7–8 stycznia [1919 roku] obszar Wielkopolski na dziewięć okręgów wojskowych; następnie 13 stycznia utworzono trzynaście obwodów uzupełnień i przygotowano pobór do wojska”. Dla porządku dodajmy, że 16 stycznia 1919 roku przekazał swoje stanowisko generałowi Józefowi Dowborowi Muśnickiemu, by objąć funkcję II kwatermistrza Dowództwa Głównego.

W II RP Stanisław Taczak kontynuował karierę wojskową, znaczoną m.in. bohaterskim udziałem w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1924 roku doczekał się awansu na generała brygady. W stan spoczynku przeszedł ostatecznie sześć lat później, co nie oznaczało bynajmniej emerytury. W latach 30. generał Taczak mocno zaangażował się w działalność na rzecz ruchu kombatanckiego, m.in. jako prezes Zarządu Głównego Związku Weteranów Powstań Narodowych RP, a także upamiętnienia Powstania Wielkopolskiego (zob. Towarzystwo dla Badań nad Historią Powstania Wielkopolskiego 1918–1919). II wojnę światową spędził w niemieckiej niewoli, do kraju wrócił zaś dopiero dwa lata po jej zakończeniu. Zmarł 2 marca 1960 roku w Malborku, gdzie został początkowo pochowany. Na łożu śmierci wyraził pragnienie, by dane mu było spocząć w „ukochanym Poznaniu”. Spełnienie jego ostatniej woli zajęło ostatecznie 28 lat. 30 listopada 1988 roku pierwszy głównodowodzący Powstania Wielkopolskiego w asyście kompanii honorowej i Orkiestry Reprezentacyjnych Wojsk Lotniczych został odprowadzony na Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan.

dr Piotr Grzelczak

Bibliografia:

1. Chamot Marek, Pierwszy naczelny dowódca Powstania Wielkopolskiego, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1988, nr 4, s. 42–61.
2. Generał Stanisław Taczak – naukowiec, dowódca, społecznik. Katalog wystawy, Wielkopolskie Muzeum Niepodległości, Poznań 2024.
3. Grzelczak Piotr, Powrót generała, „IKS” 2022, nr 11, s. 40–41.
4. Mierzwiński Zbigniew, Generał Stanisław Taczak – organizator i pierwszy głównodowodzący Powstania Wielkopolskiego, „Niepodległość i Pamięć” 2004, nr 20, s. 65–69.
5. Polak, Bogusław, Dowódcy Powstania Wielkopolskiego 1918–1919, Koszalin 1989.
6. Polak Bogusław, Generał Stanisław Taczak 1874–1960, Koszalin 1998.
7. Polak Bogusław, Polak Michał, Generał Stanisław Taczak 1874–1960, Poznań–Warszawa 2019.

Spis ilustracji:

Na pierwszym zdjęciu: Generał Stanisław Taczak, fotografia portretowa, 1928–1929, ze zb. NAC.

Na drugim zdjęciu: Legitymacja Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej poświadczająca mianowanie mjr. Stanisława Taczaka „wodzem naczelnym wojska polskiego w zaborze pruskim”, 2 I 1919 r., „Kurier Poznański”, 24 XII 1928.

Na trzecim zdjęciu: Obchody 14. rocznicy Powstania Wielkopolskiego w Poznaniu, generał Stanisław Taczak pierwszy z prawej w pierwszym rzędzie, 26–27 XII 1932 r., ze zb. NAC.

Na czwartym zdjęciu: Odprawa delegatów zarządów kół prowincjonalnych Związku Weteranów Powstań Narodowych 1914–1919 w Poznaniu, generał Stanisław Taczak w pierwszym rzędzie w mundurze,
26–27 XII 1932 r., ze zb. NAC.

Na piątym zdjęciu: Miting strzelecki zorganizowany w Poznaniu przez Związek Weteranów Powstań Narodowych 1914–1919. Prezes Związku generał Stanisław Taczak odbiera raport od dowódcy zgromadzonych na placu organizacji kombatanckich, X 1933 r., ze zb. NAC.

Na szóstym zdjęciu: Uroczystość poświęcenia sztandarów Związku Weteranów Powstań Narodowych 1914–1919 koła Katowice. Prezes Związku Weteranów Powstań Narodowych generał Stanisław Taczak pierwszy z prawej w pierwszym rzędzie, 30 XII 1934 r., ze zb. NAC.

Na siódmym zdjęciu: Pogrzeb generała Stanisława Taczaka w Malborku, 1960 r., ze zb. Archiwum „Kroniki Miasta Poznania”.

Na ósmym zdjęciu: Fragment wystawy „Generał Stanisław Taczak – naukowiec, dowódca, społecznik”, Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918–1919, 10 XII 2024 – 18 V 2025, ze zb. Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości.

Na dziewiątym zdjęciu: Należąca do Stanisława Taczaka legitymacja kawalera Krzyża Srebrnego Orderu Wojennego „Virtuti Militari”; fragment wystawy „Generał Stanisław Taczak – naukowiec, dowódca, społecznik”, Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918–1919, 10 XII 2024 – 18 V 2025, ze zb. Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości.