Symbole i pamięć Powstania Wielkopolskiego – część 1 - Powstanie Wielkopolskie

My Wielkopolanie i Wielkopolanki, co roku z dumą świętujemy rocznicę wybuchu grudniowej insurekcji, wywieszamy flagi, nosimy rozetki i kokardy. Od      2021 roku to nie tylko ważny dzień w naszym regionie, ale również w całym kraju obchodzony jako święto państwowe – Narodowy Dzień Zwycięstwa Powstania Wielkopolskiego – ustanowione „w hołdzie bohaterom – uczestnikom narodowego zrywu z lat 1918-1919, którzy wyzwolili Wielkopolskę spod panowania niemieckiego i przyłączyli ją do odrodzonej Rzeczypospolitej”.

Nieodłącznym elementem polskich wystąpień zbrojnych był orzeł i biało – czerwone barwy. Już podczas Polskiego Sejmu Dzielnicowego obradującego w stolicy Wielkopolski w pierwszych dniach grudnia 1918 roku miasto przystrojono w symbole narodowe. Nie inaczej mogło być w dniu przyjazdu Ignacego Jana Paderewskiego do Poznania. Sprawozdawca „Kuriera Poznańskiego” pisał „pamiętne, nigdy niezapomniane pozostanie drugie święto Bożego Narodzenia 1918 r. […] fala radości i entuzjazmu niebywałego wezbrała w sercach polskich. […] Poznań przybrał szatę godową. Nieprzeliczone pojawiły się sztandary i chorągwie narodowe polskie i koalicyjce, okna przyozdobiono nalepkami, emblematami narodowymi i napisami, miasto uzewnętrzniło ponad wszelką wątpliwość swój charakter polski”.

Współcześnie, w rocznicę powstania wielkopolskiego coraz częściej na naszych domach, w miejscach pracy, itp. powiewają powstańcze flagi. Warto wspomnieć, że w zbiorach Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości znajduje się chorągiew uszyta przez panią Kazimierę Garstecką i wywieszona w nocy z 27 na 28 grudnia 1918 roku, na jej domu rodzinnym w Łęczycy koło Puszczykowa. Wykonana została z płótna pofarbowanego burakami, na które naszyto orła białego według projektu malarza Bolesława Lewańskiego. Co ciekawe orzeł na wspomnianej fladze, w przeciwieństwie do promowanego współcześnie wzoru, nie miał korony. W czasie powstania występowały jednak różne wzory tej chorągwi, zarówno z koroną jak i bez niej.

Ważną częścią powstańczej symboliki jest również mundur. Korzystano przede wszystkim z umundurowania niemieckiego, aby jednak odróżnić się od nieprzyjaciela, noszono np. biało – czerwone opaski. Rozkazem dziennym z dnia 8 stycznia 1919 roku mjr. Stanisława Taczaka wprowadzono obowiązek noszenia srebrnego orzełka na czapce, biało-czerwonej kokardy, a także tasiemek w tym samym kolorze w kołnierzyku. Kolejny rozkaz w zakresie umundurowania powstańczego podpisał Józef Dowbor Muśnicki 21 stycznia 1919 roku (rozkaz dzienny nr 17). Za zgodą Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej ustalił „formę ubrania dla oddziałów sił zbrojnych w byłej dzielnicy pruskiej”. Umundurowanie zostało stworzone w taki sposób, aby maksymalnie wykorzystać dostępne zapasy odzieży i skrócić czas przeróbek. W tym samym rozkazie polecono również nosić rogatywkę na „służbie, przy wyjściu z koszar na miasto i przy wyjściu w pole”.

Nieodłącznym symbolem powstania wielkopolskiego stała się również rozetka noszona na lewej stronie rogatywki. Wprowadzona została 22 stycznia 1919 roku przez Głównodowodzącego Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim generała Józefa Dowbora Muśnickiego. Oznaka ta, w kształcie trefla, wykonywana była z zielonego lub srebrnego sznurka z małym guzikiem na dole.

Warto wspomnieć również o pociągu pancernym numer 11 („Poznańczyk”). Sformowany został w Warszawie w grudniu 1918 roku wraz z czterema innymi. Opancerzone było wyłącznie stanowisko maszynisty w lokomotywie, wagony towarowe jak wskazują Franciszek Idkowiak i Krzysztof Chrzan wzmocniono tylko wewnętrznym szalunkiem, a powstałą przestrzeń zalewano betonem lub zasypywano piaskiem, natomiast wagony platformy obłożono workami z piaskiem. Pociągiem dowodził por. Jan Szelągowski. „Poznańczyka” wykorzystano przy zajmowaniu Ostrowa Wielkopolskiego i Krotoszyna.

Symbolami powstania wielkopolskiego są również budynki i miejsca – Hotel Bazar, z okna którego Paderewski wygłosił przemówienie, dworzec poznański na który mistrz przybył wieczorem 26 grudnia 1918 roku, lotnisko Ławica zdobyte przez powstańców 6 stycznia 1919 roku czy plac Wolności, na którym Wojska Wielkopolskie złożyły przysięgę. To wreszcie Wielkopolanie i Wielkopolanki tamtych czasów.

Na kontynuację opowieści o symbolach powstania zapraszamy już za miesiąc.

Michał Dachtera

Bibliografia:

Marian Olszewski, „Powstanie Wielkopolskie 1918-1919”, wyd. Instytut Pamięci Narodowej, Poznań – Warszawa 2018.

Ustawa z dnia 1 października 2021 r. o ustanowieniu Narodowego Dnia Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego (Dz.U.2021.2156).

„Dziennik Poznański”, nr 278, 4 grudnia 1918.

„Kurier Poznański”, nr 297, 28 grudnia 1918.

Rozkazy dzienne Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim, Archiwum Państwowe w Poznaniu, Zespół Dowództwo Okręgu Generalnego w Poznaniu, sygnatura 53/1144/0/-/1

Franciszek Idkowiak, Krzysztof Chrzan, „Prawdziwa misja Poznańczyka”, 8 stycznia 2023, „Polska Zbrojna”, https://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/38772?t=Prawdziwa-misja-Poznanczyka-

Wielkopolskie Muzeum Niepodległości, opis obiektów: chorągiew z. pierwszych dni powstania wielkopolskiego (MN/H/780), chorągiew z powstania wielkopolskiego (WMN/H/001001).

Zdjęcia:

Na pierwszym zdjęciu: Dzieci na czele oddziałów III-go batalionu 7 pułku Strzelców Wlkp.,
19 stycznia 1920 roku, przy zajmowaniu powiatów chodzieskiego i wyrzyskiego, w rękach trzymają powstańcze flagi. Antoni Biskupski, „Historia 61 pułku piechoty wielkopolskiej (7 pułku Strzelców Wlkp.)”. T. 1, „Walki powstańcze na froncie zachodnim i północnym Wielkopolski; Organizacja pułku”, nakł. Antoniego Biskupskiego, Bydgoszcz 1925.

Na drugim zdjęciu: Lewa strona sztandaru ofiarowanego przez ziemię chodzieską, Antoni Biskupski, „Historia 61 pułku piechoty wielkopolskiej (7 pułku Strzelców Wlkp.)”. T. 1, „Walki powstańcze na froncie zachodnim i północnym Wielkopolski; Organizacja pułku”, nakł. Antoniego Biskupskiego, Bydgoszcz 1925.

Na trzecim zdjęciu: Kazimierz Grudzielski, generał, dowódca północnego frontu w powstaniu wielkopolskim – fotografia portretowa – na głowie ma rogatywkę, a na niej z lewej strony przypiętą rozetkę. Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, Sygnatura 3/1/0/1/324.

Na czwartym zdjęciu: Powstaniec wielkopolski – fotografia pozowana w mundurze. Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, Sygnatura 3/1/0/1/334.

Na piątym zdjęciu: Franciszek Ratajczak. Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, Sygnatura 3/1/0/1/330.

Na szóstym zdjęciu: Józef Dowbor-Muśnicki, generał broni, dowódca wojsk wielkopolskich – fotografia pozowana. Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, Sygnatura 3/1/0/1/328.

Na siódmym zdjęciu: Fotografia portretowa Ignacego Jana Paderewskiego. Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, Sygnatura 3/1/0/11/6798.

Na ósmym zdjęciu: Hotel Bazar Poznański w Poznaniu. Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, Sygnatura 3/1/0/8/6956.

Na dziewiątym zdjęciu: Uroczystość zaprzysiężenia wojsk powstańczych i wręczenie chorągwi 1 Pułku Strzelców Wielkopolskich 26 stycznia 1919 roku. Składanie przysięgi przez generała Józefa Dowbora Muśnickiego na pl. Wilhelmowskim (obecnie pl. Wolności). Widoczni m.in.: ksiądz Stanisław Kostka Łukomski (na podeście, w środku, ze stułą), komisarz Naczelnej Rady Ludowej, ksiądz Stanisław Adamski (1. z lewej na drugim planie, w płaszczu i okularach). Fot. K. Greger, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, 3/1/0/1/335/4.