Symbole i pamięć Powstania Wielkopolskiego – część 2 - Powstanie Wielkopolskie

Dekretem Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej z dnia 22 kwietnia 1919 roku, na wniosek generała Józefa Dowbora Muśnickiego, wprowadzono pierwsze odznaczenie związane z powstaniem grudniowym – „Wielkopolska matkom poległych” w formie krzyża kawalarskiego, którego ramiona otoczone były wieńcem laurowym. Wkrótce zatwierdzono kolejne odznaczenia.

Doskonałą okazją do ich nadania była pierwsza rocznica wybuchu wielkopolskiej insurekcji. „Wieczorem o godzinie 8:00 odbyła się na wielkiej sali ogrodu zoologicznego podniosła uroczystość wręczenia krzyży «Za Waleczności» i «Zasłudze Obywatelskiej»” – pisano w Kurierze Poznańskim. Odznaczenia te przyznawano na podstawie uchwały Rady Ludowej Miasta Poznania z 3 listopada 1919 roku. Miały formę krzyża nałożonego na koło, w którego centrum znajdował się orzeł. Naczelna Komenda Straży Ludowej, wzorując się na medalu Rady Poznania wprowadziła „Odznakę Pamiątkową za waleczność w powstaniu Wielkopolski 1918-19”. W 1922 roku do odznaczenia dodano wieniec na ramionach krzyża, a dwa lata później powrócono do pierwotnej formy.

14 marca 1920 roku, „dla upamiętnienia zbrojnego odruchu narodowego celem zrzucenia znienawidzonego jarzma pruskiego i połączenia się z Macierzą oraz okresu organizacji i działalności formacji Wojsk Wielkopolskich „zatwierdzono Odznakę Pamiątkową Wojsk Wielkopolskich”. Zaprojektował ją Henryk Nowodworski jako krzyż ośmiokończasty z nałożonym na niego Bolesławowym Szczerbcem częściowo wyciągniętym z pochwy, którą przepasano biało-czerwoną wstęgą z monogramem „W. W.” (Wojska Wielkopolskie). Na ramionach krzyża wisiały zerwane kajdany – „skruszone pęta niewoli”.

Dekretem Rady Państwa z dnia 1 lutego 1957 roku ustanowiono Wielkopolski Krzyż Powstańczy przyznawany osobom „które z bronią w ręku lub w inny aktywny sposób uczestniczyły w walkach przeciw zaborcom niemieckim w powstaniu wielkopolskim 1918/1919 roku”. Odznaczeniem tym uhonorowano około 25 tysięcy osób. Wyróżnienie miało formę brązowego, równoramiennego krzyża, z umieszczoną centralnie okrągłą, czerwoną tarczą z białym orłem piastowskim i wieńcem z liści dębowych dookoła. Na poziomych ramionach krzyża widniały daty 1918 i 1919, a na pionowych miecz ostrzem do dołu. Na rewersie odznaczenia w miejscu tarczy, widniał napis PRL Powstańcom Wielkopolskim.

Ważnym elementem pamięci o wielkopolskim zrywie są również pomniki. Niemal w każdym wielkopolskim mieście, a także w wielu wsiach, znajdują się obeliski czy tablice na cześć powstańców. Pierwsze z nich wzniesiono w latach dwudziestych XX wieku. 13 lipca 1924 roku na cmentarzu na poznańskim Górczynie odsłonięto pomnik pamięci poległych powstańców. W 1925 roku poświęcono pomnik w Śremie, rok później w Rawiczu, a w 1929 roku w Szamotułach. Stolica Wielkopolski, nie licząc wspomnianego obelisku poległych, na swój pomnik powstańców musiała poczekać aż do 19 września 1965 roku. Monumentalny, liczący 17 metrów wysokości obiekt, został zbudowany według projektu Alfreda Wiśniewskiego, na skraju parku Drwęskich. Obelisk został pokryty szarym granitem i ozdobiony płaskorzeźbami z brązu: od frontu orłem, a dalej związanymi z wielkopolskimi drogami do niepodległości: strajkiem dzieci wrzesińskich, a także osobami Michała Drzymały, Marcina Kasprzaka i Franciszka Ratajczaka. Pod orłem znajduje się napis „Powstańcom Wielkopolski 1918 – 1919”. Obok obelisku umieszczono rzeźbę dwóch powstańców – jednego z szablą, drugiego z karabinem.

Pomniki na cześć powstańców wznoszono również w ostatnich latach: 19 grudnia 2013 roku odsłonięto monument w Grodzisku Wielkopolskim, 27 grudnia 2018 roku w Środzie Wielkopolskiej, 8 stycznia 2019 roku w Czarnkowie. W wielu miastach naszego regionu, m.in. w Grodzisku Wielkopolskim, Kostrzynie, Sierakowie czy Wrześni ściany budynków zdobią również powstańcze murale.

Elementem pamięci o grudniowym zrywie jest także nadawanie ulicom nazwy Powstańców Wielkopolskich. Według szacunków w całym kraju takich ulic jest ponad 170, z czego większość w Wielkopolsce. W naszym regionie jest również około osiemdziesięciu szkół imienia Powstańców Wielkopolskich.

Michał Dachtera

Bibliografia:

1. Dekret z dnia 1 lutego 1957 roku o ustanowieniu „Wielkopolskiego Krzyża Powstańczego” (Dziennik Ustaw nr 10, poz. 43).
2. Władysław Graf, „Powstanie Wielkopolskie na ziemi ostrzeszowskiej”, cz.4., Zeszyty ostrzeszowskie, wyd. Muzeum Regionalne im. Władysława Golusa w Ostrzeszowie, Ostrzeszów 2009.
3. Patent Odznaki Pamiątkowej Wojsk Wielkopolskich.
4. Kurier Poznański, 30.12.1919.
5. Jarosław Łuczak, „Wyróżnienia związane z Powstaniem Wielkopolskim 1918-1919 i Wojskami Wielkopolskimi, wprowadzone w okresie II Rzeczypospolitej Polskiej”, https://pw.ipn.gov.pl/pwi/pamiec/14214,Wyroznienia-zwiazane-z-Powstaniem-Wielkopolskim-1918-1919-i-Wojskami-Wielkopolsk.html?poz=1

Zdjęcia:

Na pierwszym zdjęciu: Wielkopolski Krzyż Powstańczy przyznany Emilii Chłapowskiej, Archiwum Państwowe w Lesznie, zespół: Archiwa Rodzinne Niepodległej, sygnatura: 34/1170/0/12/35.

Na drugim zdjęciu: Pomnik Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu, fot. Michał Dachtera.

Na trzecim zdjęciu: Pomnik powstańców wielkopolskich w Szamotułach, fot. Michał Dachtera.

Na czwartym zdjęciu: Pomnik powstańców wielkopolskich w Chodzieży, fot. Michał Dachtera.

Na piątym zdjęciu: Pomnik powstańców wielkopolskich w Rakoniewicach, fot. Michał Dachtera.

Na szóstym zdjęciu: Pomnik powstańców wielkopolskich w Grodzisku Wielkopolskim, fot. Michał Dachtera.

Na siódmym zdjęciu: Pomnik powstańców wielkopolskich w Wolsztynie, fot. Michał Dachtera.