Traktat wersalski - Powstanie Wielkopolskie

„Obywatele Państwa Polskiego! Traktat wersalski zmazał w wielkiej mierze z kart historii zbrodnie rozbiorów Polski. Dziś wracają do Macierzy i te części Wielkopolski, które mniej szczęśliwie od stolicy i ośrodka kraju były zmuszone dotychczas czekać na oswobodzenie. Na południe od nich łączą się z Polską Namysłowskie i Sycowskie, owo części Piastowego Śląska, które traktat już bez plebiscytu Polsce oddał. Na północy zaś Pomorze otwiera Polsce na nowo drogę do morza, łącząc wybrzeże Bałtyku i doliny biegu Wisły z całą Polską. Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska dziś bierze wszystkie te ziemie w swe posiadanie” – brzmią słowa odezwy skierowanej do „obywateli ziem wielkopolskich, pomorskich
i śląskich”.

Traktat wersalski podpisany został 28 czerwca 1919 roku (wszedł w życie 10 stycznia 1920 roku). Na jego mocy Polsce przyznano m.in. Wielkopolskę – zarówno miejscowości, które zostały zajęte przez powstańców, jak i te, których nie zdobyli.

Największym z wielkopolskich miast, które wróciły do Macierzy, było liczące wówczas około 17 tysięcy mieszkańców Leszno. Chociaż w jego rejonie toczyły się walki (Rydzyna, Osieczna, Kąkolewo, Lipno), powstańcy nigdy nie uderzyli na Leszno, ponieważ stacjonował tu duży garnizon niemiecki.

Do Polski przyłączono również pobliski Rawicz, który wcześniej, w czasie powstania grudniowego, próbowano dwukrotnie zająć. Pierwszy atak nastąpił w nocy z 3 na 4 lutego 1919 roku. Jednak jak pisał Marek Rezler, wielkopolskie siły liczące około 1000 osób, m.in. z uwagi na rozciągnięty front, brak wspólnego dowództwa czy braki w uzbrojeniu, nie zdobyły miasta. Po otrzymaniu wsparcia w liczbie około 500 osób, powstańcy podjęli kolejną próbę w nocy z 5 na 6 lutego, która również okazała się nieskuteczna.

Podobna sytuacja miała miejsce w Zbąszyniu. Pierwszy raz uderzono w nocy z 4 na 5 stycznia. Mimo początkowych sukcesów powstańcy musieli się wycofać z uwagi na kończącą się amunicję i przewagę sił po stronie niemieckiej. W nocy z 10 na 11 stycznia zaatakowali raz jeszcze. Planowano wejść z czterech stron jednocześnie, jednak tylko kompanie jarocińskie i bukowskie zdołały zdobyć ustalone pozycje. Mający znaczną przewagę ogniową Niemcy zmusili wojaków do wycofania się. Chociaż zgodnie z rozejmem w Trewirze, linia demarkacyjna miała przebiegać na zachód od Zbąszynia, to jednak nieprzyjaciel zatrzymał miasto wbrew postanowieniom, które wróciło do Polski 17 stycznia 1920 roku na mocy traktatu wersalskiego.

Zbąszyń był bardzo ważnym węzłem kolejowym. Jego utrata stanowiła nie lada kłopot dla strony niemieckiej, dlatego kilka kilometrów dalej, na polach leżących we wsi Kosieczyn, założyli osadę Neu Bentschen (Zbąszynek).

Ciekawa historia wiąże się z powrotem Wielenia do Polski. Miasto to leżące obecnie w powiecie czarnkowsko-trzcianeckim nie zostało zdobyte przez powstańców, a co za tym idzie również linia demarkacyjna ustanowiona w Trewirze przebiegała na południe od niego. Co więcej, w początkowym brzmieniu traktatu wersalskiego, Wieleń miał znaleźć się po stronie niemieckiej. Gdy nadzieja na powrót do Macierzy wydała się znikoma, przedstawiciele ziemi wieleńskiej wysłali trzech delegatów do Paryża, aby ci lobbowali za przyłączeniem do Polski. W rezultacie Wieleń podzielono na dwie części: północną – niemiecką i południową – polską, z granicą na Noteci. Co ciekawe, mimo iż od 1977 roku znów stanowi jedno miasto, to parafia św. Rocha leżąca w części północnej należy do Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej, a parafia pw. Wniebowzięcia Matki Bożej i św. Michała Archanioła podlega Archidiecezji Poznańskiej.

Zapewne również mieszkańcy Chodzieży ze zniecierpliwieniem oczekiwali na ukształtowanie się powojennego ładu w Europie. Powstańcy dwukrotnie zajmowali miasto, jednak mimo to linia demarkacyjna wyznaczona w Trewirze przebiegała na południe od Chodzieży, która dopiero postanowieniem traktatu, wróciła do Macierzy.

Postanowienia traktatu wersalskiego nie tylko zatwierdziły powstańcze zdobycze, ale też rozstrzygnęły niepewną sytuację wielu wielkopolskich miast, w których z niepokojem oczekiwano na ostateczne rozwiązanie kwestii przynależności państwowej tych miejscowości.

Michał Dachtera

Bibliografia:

1. Antoni Biskupski, „Historia 61 pułku piechoty wielkopolskiej (7 pułku Strzelców Wlkp.)”. T. 1, „Walki powstańcze na froncie zachodnim i północnym Wielkopolski; Organizacja pułku”, nakł. Antoniego Biskupskiego, Bydgoszcz 1925.
2. Kazimierz Bross, „Przyczynki do historii powstania wielkopolskiego Nowy Tomyśl – Zbąszyń”, Poznań 1935.
3. Stanisław Celichowski, „Wyprawa zbąszyńska. Wspomnienia uczestnika”, Poznań 1935.
4. Marek Rezler: Walki o Zbąszyń i Kopanicę – 11–12 stycznia 1919 r., Instytut Pamięci Narodowej, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/234085,Marek-Rezler-Walki-o-Zbaszyn-i-Kopanice-1112-stycznia-1919-r.html.
5. Karol Rzepecki, „Powstanie grudniowe w Wielkopolsce 27.12.1918”, Wielkopolska Księgarnia Nakładowa, Poznań 1919.

Zdjęcia:

Na pierwszym zdjęciu: Konferencja pokojowa w Wersalu. Spotkanie Rady Czterech; przedstawiciele aliantów po podpisaniu traktatu. Widoczni od prawej: prezydent USA Thomas Woodrow Wilson, premier Francji Georges Clemenceau, premier Włoch Wittorio Orlando, premier Anglii George David Lloyd, 28 czerwca 1919, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura 3/1/0/5/2/1.

Na drugim zdjęciu: Konferencja pokojowa w Wersalu. Przedstawiciele państw Ententy po podpisaniu traktatu. Na pierwszym planie widoczni m.in.: prezydent USA Thomas Woodrow Wilson (1. z lewej), premier Francji Georges Clemenceau (w środku), minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Arthur James Balfour (2. z prawej), 28 czerwca 1919, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, 3/1/0/5/2/2.

Na trzecim zdjęciu: Odezwa do obywateli ziem wielkopolskich, pomorskich i śląskich, traktatem wersalskim przyznanych Polsce, Leopold Skulski, Władysław Seyda, Józef Piłsudski, Warszawa: wydawca nieznany, 1920, Drukarnia Państwowa, Biblioteka Narodowa Polona.

Na czwartym zdjęciu: Mapa: Zygmunt Światopełk Słupski, „W. Ks. Poznańskie, teraz województwo poznańskie w nowych granicach, podług traktatu wersalskiego z d. 28 czerwca 1919 r.”, Poznań  Wydał A. Jóźwiak, 1921 (Poznań : Zakłady litogr. Drukarni Katolickiej T. A., Biblioteka Narodowa Polona.

Na piątym zdjęciu: Wkroczenie Wojska Polskiego do Zbąszynia – defilada na rynku, 19 stycznia 1920, Archiwum Państwowe w Poznaniu, Zespół Związek Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu, Sygnatura 53/884/0/8/547.

Na szóstym zdjęciu: Przyjęcie 7 pułku Strzelców Wlkp. 19 stycznia 1920 roku w Chodzieży na rynku. Uroczyste powitanie i msza polowa, Antoni Biskupski, „Historia 61 pułku piechoty wielkopolskiej (7 pułku Strzelców Wlkp.)”. T. 1, „Walki powstańcze na froncie zachodnim i północnym Wielkopolski; Organizacja pułku”, nakł. Antoniego Biskupskiego, Bydgoszcz 1925.

Na siódmym zdjęciu: Przyjęcie 7 pułku Strzelców Wlkp. 19 stycznia 1920 roku w Chodzieży na rynku, Antoni Biskupski, „Historia 61 pułku piechoty wielkopolskiej (7 pułku Strzelców Wlkp.)”. T. 1, „Walki powstańcze na froncie zachodnim i północnym Wielkopolski; Organizacja pułku”, nakł. Antoniego Biskupskiego, Bydgoszcz 1925.

Na ósmym zdjęciu: Dzieci na czele oddziałów III-go batalionu 7 pułku Strzelców Wlkp., 19 stycznia 1920 roku, przy zajmowaniu powiatów chodzieskiego i wyrzyskiego, Antoni Biskupski, „Historia 61 pułku piechoty wielkopolskiej (7 pułku Strzelców Wlkp.)”. T. 1, „Walki powstańcze na froncie zachodnim
i północnym Wielkopolski; Organizacja pułku”, nakł. Antoniego Biskupskiego, Bydgoszcz 1925.

Na zdjęciu dziewiątym: Przejście graniczne na moście w Wieleniu nad Notecią (granica polsko-niemiecka), około 1930-1933, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura 3/1/0/8/6444.

Na zdjęciu dziesiątym: Fragment nowego dworca w Zbąszyniu, 1929, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, Sygnatura 3/1/0/8/3791.